فصل ۳۸: اندیشیدن به زندگی و خطای کانون توجه

در آخرین فصل کتاب، دانیل کانمن یکی از عمیق‌ترین خطاهای سیستم شناختی در ارزیابی کلیت زندگی را کالبدشکافی می‌کند: خطای کانون توجه (The Focusing Illusion). هنگامی که افراد تلاش می‌کنند میزان رضایت خود را از یک جنبه زندگی، یک تصمیم سرنوشت‌ساز یا یک دارایی ارزیابی کنند، ذهن به شکلی خودکار بر همان تک‌متغیرِ برجسته‌شده در کانون توجه متمرکز می‌شود و نقش حیاتی سایر ابعاد سازنده زندگی روزمره را از میدان دید محو می‌کند.

هیچ چیز در زندگی به آن اندازه‌ای که وقتی در حال فکر کردن به آن هستید گمان می‌کنید اهمیت دارد، واقعاً مهم نیست.

انسان‌ها نه تنها در تخمین شادکامی دیگران دچار لغزش می‌شوند، بلکه در پیش‌بینی احوال آینده خود نیز خطاهای راهبردی می‌کنند؛ پدیده‌ای که دانیل گیلبرت و تیموتی ویلسون آن را بدخواستن (Miswanting) نامیده‌اند. ما دستاوردهای مادی یا مصائب آینده (مانند خرید یک خودروی لوکس، ارتقای شغلی یا آسیب‌های جسمی) را فراتر از واقعیت ارزش‌گذاری می‌کنیم، زیرا فراموش می‌کنیم که فرایند سازگاری شناختی (Adaptation) شدت هیجانی رخدادها را به تدریج خنثی می‌سازد.

یکی از اثرگذارترین مطالعات تجربی کانمن و آنگوس دیتون (برنده نوبل اقتصاد)، تحلیل داده‌های نظرسنجی مؤسسه گالوپ از بیش از ۴۵۰ هزار شهروند آمریکایی پیرامون رابطه درآمد و شادکامی بود. این پژوهش نشان داد که پاسخ به سؤال «آیا پول خوشبختی می‌آورد؟» کاملاً به این بستگی دارد که کدامیک از دو خود را ملاک سنجش قرار دهیم.

کانمن کتاب را با تقابل میان دو موجود خیالی و واقعی به پایان می‌برد: اکن‌ها (Econs)؛ موجودات انتزاعی و خردورز کتاب‌های اقتصاد که سیستم ۲ بدون نقص دارند، گزینه‌ها را با عقلانیت کامل می‌سنجند و هرگز اسیر لنگرها، اثر مالکیت یا چارچوب‌بندی نمی‌شوند؛ و در برابر آنها، انسان‌های واقعی (Humans) که سیستم ۱ ذهن آنها را هدایت می‌کند، خسته می‌شوند، تصمیم‌های تکانشی می‌گیرند و زندگی‌شان مشحون از خطاهای شناختی است. به رسمیت شناختن آسیب‌پذیری‌های شناختی انسان، نه تحقیر عقل، بلکه بنیادین‌ترین گام برای معماری نهادها، قوانین و سیاست‌های عمومی عادلانه‌تر است.

هدف نهایی بهبود داوری‌ها، جلوگیری از فجایعی است که از اعتمادبه‌نفس متوهمانه انسان نشأت می‌گیرند؛ زبانی که برای توصیف خطاهای دیگران به کار می‌بریم، باید به آینه‌ای برای اصلاح انتخاب‌های خودمان بدل شود.