پروفسور دانیل کانمن (برنده نوبل اقتصاد)
فصل ۳۰: رویدادهای نادر و اثر وزن‌دهی افراطی به احتمالات
اثر امکان‌پذیری و وزن‌دهی افراطی به احتمالات ناچیز
در نظریه استاندارد تصمیم‌گیری و مدل مطلوبیت انتظاری، فرض بر این است که وزن تصمیم‌گیری با احتمال آماری تطابق دقیق دارد؛ یعنی احتمال یک درصد، دقیقاً ارزشی معادل یک‌صدم کل پیامد دریافت می‌کند. اما در هندسه رفتاری نظریه چشم‌انداز، ذهن انسان این تقارن ریاضی را نقض می‌کند. هنگامی که پای رویدادهای بسیار نادر با احتمال ناچیز به میان می‌آید، سازوکار شناختی دچار یک جهش هیجانی می‌شود: رخدادی با احتمال یک در صدهزار یا یک در میلیون، در کانون ارزیابی سیستم ۱ به شدت متورم شده و وزنی نامتناسب و اغراق‌آمیز دریافت می‌کند؛ پدیده‌ای که تحت عنوان اثر امکان‌پذیری (Possibility Effect) شناخته می‌شود.
غفلت از مخرج کسر؛ فریب صورت در ادراک فراوانی
یکی از ریشه‌های شناختی اختلال در ارزیابی احتمالات، پدیده‌ای است که دانشمندان علوم شناختی آن را غفلت از مخرج کسر (Denominator Neglect) می‌نامند. ذهن شهودی تحت حاکمیت اصل WYSIATI، تمام پرتو توجه خود را بر روی صورت کسر (تعداد دفعات وقوع رویداد یا پیروزی) متمرکز می‌کند و اندازه مخرج کسر (جامعه کل شانس‌ها) را در حاشیه پردازش رها می‌سازد.
زبان احتمالات: تقابل فرمت بسامدی با فرمت درصدی
روان‌شناسان کشف کرده‌اند که قالب‌بندی ریاضی، ادراک خطر را به شکل رادیکال بازسازی می‌کند. ذهن انسان برای پردازش مفاهیم انتزاعی نظیر «درصد» یا «احتمال اعشاری» فرگشت نیافته است، بلکه بر پایه شمارش اشخاص و اشیای ملموس عمل می‌کند. از این رو، ارائه ریسک در قالب فرمت بسامدی (Frequency Framing) در برابر فرمت درصدی (Percentage Framing)، قضاوت‌های کارشناسان را نیز زیرورو می‌کند.
پارادوکس تصمیم‌گیری: توصیف در برابر تجربه
کانمن به مناقشه‌ای بنیادین میان پژوهش‌های خود و یافته‌های رالف هرتویگ و ایدو ایدو اشاره می‌کند: چرا در برخی آزمایش‌ها افراد رویدادهای نادر را بیش از حد وزن می‌دهند، در حالی که در زندگی روزمره اغلب خطرات نادر را به طور کامل نادیده می‌انگارند؟ پاسخ در تمایز عمیق میان تصمیم‌گیری بر پایه توصیف (Choice from Description) و تصمیم‌گیری بر پایه تجربه (Choice from Experience) نهفته است.
رویدادهای نادر یا نادیده گرفته می‌شوند یا بیش از حد بر آنها تمرکز می‌گردد؛ وضعیت تعادلی در ذهن برای احتمال‌های نزدیک به صفر وجود ندارد. توجه، اکسیر قدرتمندی است که می‌تواند احتمالی ناچیز را به یقینی هولناک بدل سازد.