فصل ۲۴: موتور سرمایه‌داری (سوگیری خوش‌بینی مفرط)

خوش‌بینی مفرط؛ پیشران و تله موتور اقتصاد

دانیل کانمن سوگیری خوش‌بینی (Optimistic Bias) را قدرتمندترین، اثرگذارترین و در عین حال خطرناک‌ترین خطای شناختی در معماری ذهن انسان می‌داند. اگر به شما چراغ جادویی می‌دادند تا تنها یک سوگیری را از جهان پاک کنید، حذف خوش‌بینی مفرط می‌توانست بیشترین اثر را در جلوگیری از فجایع مالی و اقتصادی داشته باشد؛ هرچند هم‌زمان ممکن بود موتور پویایی تمدن بشری را متوقف کند. خوش‌بین‌ها مخترعان، کارآفرینان، رهبران سیاسی و نظامی هستند؛ انسان‌هایی که خطرها را دست‌کم می‌گیرند، بر مهارت‌های خود بیش از حد حساب می‌کنند و با اتکا به توهم کنترل، آینده را به حرکت درمی‌آورند.

آمار بقای کسب‌وکارهای نوپا در برابر توهم موفقیت بنیان‌گذاران (آرنولد کوپر)

شواهد آماری اداره کسب‌وکارهای کوچک آمریکا نشان می‌دهد که شانس بقای یک واحد تجاری کوچک پس از پنج سال کمتر از ۳۵ درصد است. با این حال، هنگامی که آرنولد کوپر و همکارانش در یک پژوهش میدانی مشهور از نزدیک به ۳۰۰۰ کارآفرین تازه کار پرسیدند: «شانس موفقیت کسب‌وکاری مشابه شما در بازار چقدر است؟»، میانگین پاسخ‌ها حدود ۵۹ درصد بود (که خود تخمینی به شدت خوش‌بینانه در برابر واقعیت ۳۵ درصدی بود). اما شوک واقعی در پرسش بعدی آشکار شد: «شانس موفقیت کسب‌وکار شخص شما چقدر است؟» حیرت‌آور آنکه ۸۱ درصد از کارآفرینان شانس پیروزی خود را بالای ۷۰ درصد ارزیابی کردند و ۳۳ درصد از آنان با قاطعیت اعلام کردند که احتمال شکست برای آنها دقیقاً صفر مطلق است! آنها نرخ پایه بازار را به راحتی کنار گذاشتند و باور داشتند سرنوشت آنها صرفاً تابع اراده و تلاش شخصی‌شان است.

غفلت از رقابت؛ اصل WYSIATI در عرصه کسب‌وکار

تصمیم به راه‌اندازی یک کسب‌وکار یا ورود به بازاری جدید، مستلزم ارزیابی دو متغیر است: توانمندی‌های خود و قدرت رقبای موجود در بازار. اما تحت حاکمیت اصل WYSIATI (هر آنچه می‌بینی تمام آن چیزی است که وجود دارد)، سیستم ۱ تنها بر آنچه پیش چشمانش قرار دارد تمرکز می‌کند: طرح تجاری خود، بودجه داخلی و شور و اشتیاق تیم، در حالی که رقبای بالقوه، منابع مالی آنان و پاسخ متقابل بازار در تاریکی عدم توجه شناختی رها می‌شوند.

آزمایش بازار رقابتی و خطای ورود به میدان (کالین کامرر و دن لاوالو)

کالین کامرر و دن لاوالو آزمایشی را طراحی کردند که در آن شرکت‌کنندگان باید تصمیم می‌گرفتند آیا وارد یک بازار رقابتی محدود بشوند یا خیر. پاداش مالی برندگان بر اساس رتبه‌بندی نهایی شرکت‌کنندگان توزیع می‌شد. در حالت عادی، آزمودنی‌ها ورود محتاطانه‌ای داشتند؛ اما هنگامی که پژوهشگران اعلام کردند رتبه‌بندی بر اساس عملکرد افراد در حل معماها یا سوالات اطلاعات عمومی تعیین خواهد شد، تعداد ورودی‌ها به بازار به شدت منفجر شد! تقریباً همه شرکت‌کنندگان تصور می‌کردند که از نظر مهارت در صدک‌های بالا قرار دارند. آنها فراموش کردند دیگرانی هم که تصمیم به ورود گرفته‌اند، خود را نخبه می‌دانند. در نتیجه، بازار با مازاد ورودی روبه‌رو شد و میانگین سود کل شرکت‌کنندگان منفی گشت. کارآفرینان به مهارت خود اندیشیده بودند، نه به اینکه مهارت رقبا نیز به همان اندازه بالا است.

پدیده «غفلت از رقابت» در اکران فیلم‌های هالیوود

کانمن به رفتار عجیب استودیوهای فیلم‌سازی هالیوود اشاره می‌کند: بارها پیش می‌آید که در یک تعطیلات خاص (نظیر روز استقلال یا کریسمس)، سه فیلم بزرگ پرخرج با موضوع مشابه به طور هم‌زمان اکران می‌شوند و همگی در گیشه شکست می‌خورند. هر تهیه‌کننده در جلسات داخلی می‌گوید: «ما فیلم‌نامه عالی، بازیگران سوپراستار و جلوه‌های ویژه شگفت‌انگیز داریم، پس موفق می‌شویم.» آنها بر توان تولیدی خود متمرکز می‌شوند و به این حقیقت ساده نمی‌اندیشند که استودیوهای رقیب نیز هم‌زمان در حال سرمایه‌گذاری بر پروژه‌هایی مشابه برای همان بازه زمانی هستند.

توهم تخصص و پیش‌بینی‌ناپذیری مدیران ارشد مالی

خوش‌بینی مفرط تنها به کارآفرینان خرده‌پا محدود نمی‌شود، بلکه در میان نخبگان مدیریتی وال‌استریت و هدایت‌کنندگان شرکت‌های فورچون ۵۰۰ نیز با شدتی ویرانگر حکم‌فرما است. اعتمادبه‌نفس بالا اغلب شرط ارتقا به رده‌های بالای سازمانی است، چرا که بازار و هیئت‌های مدیره رهبرانی را ترجیح می‌دهند که بدون تردید و با قطعیت سخن بگویند.

نظرسنجی تاریخی دانشگاه دوک از مدیران ارشد مالی (بن-دیوید، گراهام و هاروی)

پژوهشگران دانشگاه دوک در پروژه‌ای چندساله، بیش از ۱۱,۶۰۰ پیش‌بینی از مدیران ارشد مالی (CFO) شرکت‌های بزرگ درباره روند بازدهی سالانه شاخص S&P 500 جمع‌آوری کردند. از این مدیران خواسته شد بازه‌ای تعیین کنند که با احتمال ۸۰ درصد، ارزش شاخص سهام در سال بعد درون آن قرار گیرد (تعیین حد پایین و حد بالا). نتیجه نشان داد که مدیران مالی هیچ تخصصی در پیش‌بینی بازار نداشتند و مهم‌تر از آن، بازه اطمینان آنها به شکل مضحکی باریک بود: تغییرات واقعی شاخص سهام به جای آنکه در ۸۰ درصد موارد درون بازه پیش‌بینی آنها قرار بگیرد، تنها در ۳۳ درصد مواقع درون آن بازه افتاد! به عبارت دیگر، رویدادهایی که مدیران مالی احتمال آنها را کمتر از ۲۰ درصد می‌دانستند، در ۶۷ درصد مواقع رخ داده بود. فاصله میان دانش واقعی و اطمینان ذهنی آنان سرسام‌آور بود.

پیامد ویرانگر تکبر مدیریتی (Hubris) در ادغام شرکت‌ها

مطالعات اولریکه مالمندیر و جفری تیت پیرامون رفتار مدیران عامل متکبر نشان داد مدیرانی که بیش از حد خوش‌بین هستند، تمایل فزاینده‌ای به اجرای ادغام‌ها و تملک‌های پرریسک دارند. آنها هزینه‌های سنگینی برای خرید شرکت‌های دیگر پرداخت می‌کنند، زیرا متوهمانه باور دارند که نبوغ مدیریتی آنها می‌تواند بازدهی دارایی‌های خریداری‌شده را دوچندان کند؛ فرضیه‌ای که در اکثر قریب به اتفاق موارد، به نابودی میلیاردها دلار از ارزش سهام سهامداران منجر می‌شود.

پادزهر عملیاتی؛ متدولوژی «پیش‌مرگ» گری کلاین

در سازمان‌ها، ابراز تردید یا مخالفت با پروژه‌های استراتژیک عموماً به عنوان نشانه بدبینی، ناسازگاری یا عدم وفاداری به تیم تعبیر می‌شود. در این فضای فشار اجتماعی و خوش‌بینی جمعی، سیستم ۲ جمعی از کار می‌افتد. برای حل این گره کور، روان‌شناس برجسته گری کلاین (Gary Klein) راهبردی انقلابی ابداع کرد که کانمن آن را بهترین پادزهر شناختی موجود برای مهار خوش‌بینی مفرط می‌داند: تکنیک پیش‌مرگ (The Premortem).

چگونه جلسه پیش‌مرگ یک فاجعه سازمانی را خنثی می‌کند؟

سازوکار جلسه پیش‌مرگ بسیار دقیق و هوشمندانه است: درست در مرحله‌ای که طرح یک پروژه کلان نهایی شده اما هنوز وارد مرحله اجرا نشده است، تمامی اعضای تصمیم‌گیرنده گردهم می‌آیند. مدیر جلسه سناریو را بدین شکل اعلام می‌کند: «تصور کنید یک سال از امروز گذشته است و طرحی که تصویب کردیم به مرحله اجرا درآمده است. نتیجه نهایی یک فاجعه تمام‌عیار بوده، پروژه شکست خورده و شرکت متحمل خسارت سنگینی شده است. لطفاً پنج دقیقه وقت بگذارید و تاریخچه مختصری از چگونگی وقوع این فاجعه بنویسید.» این دستور بازی را دگرگون می‌کند؛ کانون توجه ذهن از «تلاش برای اثبات وفاداری» به «مسابقه خلاقیت در کشف نقاط ضعف پنهان» تغییر می‌یابد.

سوگیری خوش‌بینی هم نعمت است و هم نقمت؛ این سوگیری به جامعه جسارت خطر کردن و پیشرفت می‌بخشد، اما اگر با انضباط سخت‌گیرانه و ابزارهایی چون تحلیل پیش‌مرگ مهار نشود، جسارت آن به قمار و شکست‌های فاجعه‌بار تبدیل خواهد شد.
— دانیل کانمن