فصل ۲۹: الگوی چهارگانه ترجیحات ریسک

در نظریه کلاسیک مطلوبیت انتظاری، فرض بنیادین بر این بود که افراد ارزش یک قمار یا گزینه غیرقطعی را از طریق ضرب ساده «مطلوبیت پیامد» در «احتمال عینی وقوع آن» (P × U) می‌سنجند. بر پایه این اصل، تغییر احتمال از ۰٪ به ۵٪ باید تأثیری کاملاً هم‌اندازه با تغییر احتمال از ۶۰٪ به ۶۵٪ یا از ۹۵٪ به ۱۰۰٪ بر روان انسان داشته باشد؛ چرا که در تمامی این موارد، جهش دقیقاً ۵ واحد درصد است. با این حال، مشاهدات تجربی دانیل کانمن و آموس تیورسکی نشان داد که ادراک ذهنی انسان از احتمالات از قوانین ریاضی پیروی نمی‌کند. ذهن ما بر پایه وزن‌های تصمیم‌گیری (Decision Weights) عمل می‌کند، نه احتمالات عینی.

با ترکیب دو سازوکار بنیادین نظریه چشم‌انداز—یعنی «شکل غیرخطی منحنی ارزش (حساسیت نزولی و زیان‌گریزی)» و «وزن‌دهی غیرخطی به احتمالات (اثر امکان‌پذیری و قطعیت)»—نظمی شگفت‌انگیز در گرایش‌های ریسک انسان پدیدار می‌شود که کانمن آن را «الگوی چهارگانه ترجیحات ریسک» نامید. این ماتریس چهارخانه نشان می‌دهد که چگونه احساسات انسان در تقابل سود، زیان، احتمالات بالا و احتمالات ناچیز، گرایش به ریسک را معکوس می‌کند.

در چارچوب ریاضیات، خرید بلیت لاتاری بدترین سرمایه‌گذاری ممکن است؛ چرا که ارزش انتظاری آن بسیار کمتر از قیمت خرید بلیت است. با این حال، صنعت چند صد میلیارد دلاری بخت‌آزمایی دقیقاً بر پایه اثر امکان‌پذیری در سودهای کم‌احتمال بنا شده است. سیستم ۱ تمایز میان شانس یک در یک میلیون با یک در صد میلیون را نمی‌فهمد؛ آنچه درک می‌کند تفاوت جادویی میان «صفر» و «یک امکان واقعی برای دگرگونی زندگی» است.

خطرناک‌ترین بعد رفتار انسانی در خانه چهارم پدیدار می‌شود: هنگامی که تمام گزینه‌ها نامطلوب‌اند و فرد باید میان یک زیان حتمی و قطعی یا یک قمار پرریسک با شانس اندک نجات دست به انتخاب بزند. در این حالت، زیان‌گریزی و حساسیت نزولی دست به دست هم می‌دهند تا فرد را به هیولایی قمارباز تبدیل کنند.

یکی از شاهکارهای کاربردی کانمن و تیورسکی، تطبیق الگوی چهارگانه با رفتار شاکیان و متهمان در دعاوی قضایی و جلسات مصالحه با همکاری کریس گاتری و جفری راچلینسکی بود. نتیجه آشکار ساخت که چگونه ساختار دادخواهی، طرفین را در دو خانه کاملاً متضاد این ماتریس می‌نشاند.

الگوی چهارگانه ترجیحات ریسک نشان می‌دهد که رفتار شجاعانه یا محتاطانه ما صفاتی ثابت از شخصیتمان نیستند، بلکه بازتابی از نقطه‌ای هستند که سیستم ۱ ما در آن لحظه ایستاده است: وقتی غرق در امید به دست آوردن رؤیایی یا وحشت‌زده از باختی قطعی هستیم، عقلانیت خطی به کلی تسلیم تلاطم وزن‌های تصمیم می‌شود.