فصل ۵: مسئله هندوانه و اقتصاد توجه

این پدیده که برکمن آن را مسئله هندوانه می‌نامد، جوهره بحران حواس‌پرتی در عصر دیجیتال را نشان می‌دهد. حتی زمانی که ما تصمیم می‌گیریم عمر چهار هزار هفته‌ای خود را صرف کارهای ارزشمند کنیم، کافی است لحظه‌ای چشم برگردانیم تا ببینیم ساعت‌ها از زمان غیرقابل‌بازگشت ما توسط الگوریتم‌ها، خبرهای زرد و ویدیوهای بی‌ربط بلعیده شده است.

ما معمولاً به «توجه» (Attention) به عنوان یک ابزار شناختی نگاه می‌کنیم که به ما کمک می‌کند کارهایمان را انجام دهیم. اما واقعیت بسیار بنیادی‌تر است: زندگی شما، چیزی جز مجموع چیزهایی که در طول عمرتان به آن‌ها توجه کرده‌اید نیست. اگر در یک مهمانی خانوادگی حضور فیزیکی داشته باشید اما تمام مدت ذهنتان درگیر جر و بحث‌های توییتر یا ایمیل رئیس‌تان باشد، در واقعیتِ تجربیِ شما، آن مهمانی خانوادگی اصلاً رخ نداده است؛ بلکه زندگی شما در آن دو ساعت، همان جر و بحث توییتری بوده است!

تجربه من از زندگی، دقیقاً همان چیزی است که می‌پذیرم به آن توجه کنم. تنها اموری که من به آن‌ها توجه می‌کنم، ذهن مرا شکل می‌دهند.

برای حفاظت از توجه خود، ابتدا باید بدانیم با چه نیروی عظیمی طرف هستیم. پلتفرم‌های شبکه‌های اجتماعی و غول‌های فناوری، ابزارهای خنثایی نیستند که گاهی ما از آن‌ها بد استفاده کنیم؛ بلکه بر اساس مدل کسب‌وکار اقتصاد توجه (Attention Economy) مهندسی شده‌اند تا توجه ما را بدزدند و به آگهی‌دهندگان بفروشند. همان‌طور که تریستان هریس، متخصص اخلاق طراحی سابق گوگل، بارها افشا کرده است، وقتی شما گوشی هوشمند خود را باز می‌کنید، در آن سوی صفحه هزاران مهندس نخبه و ابرکامپیوترهای هوش مصنوعی ایستاده‌اند که تنها هدفشان شکست دادن اراده شما و نگه داشتن چشمانتان روی صفحه است.

بدتر از آن، الگوریتم‌ها به سرعت یاد گرفته‌اند که هیچ محرکی به اندازه خشم، نفرت و دوقطبی‌سازی، توجه انسان را قفل نمی‌کند. به همین دلیل است که فضای مجازی نه تنها زمان ما را می‌بلعد، بلکه دنیا را در نظر ما بسیار تاریک‌تر، خصمانه‌تر و ترسناک‌تر از واقعیت جلوه می‌دهد.

برکمن به آسیب پنهان دیگری در مصرف بی‌وقفه اخبار اشاره می‌کند: ذهن انسان در طول تکامل برای زندگی در قبیله‌های چند ده نفری طراحی شده است، نه برای دریافت لحظه‌به‌لحظه تمام فجایع، جنایت‌ها و بحران‌های هشت میلیارد انسان روی کره زمین! وقتی شما هر روز ساعاتی را صرف دنبال کردن اخبار حوادث در آن سوی دنیا می‌کنید که هیچ کنترلی بر آن‌ها ندارید، دچار فلج همدلی و اضطراب مزمن می‌شوید و در عوض، انرژی عاطفی لازم برای کمک کردن به خانواده، همسایه و جامعه‌ی واقعیِ پیرامون خود را از دست می‌دهید.

به من بگو، قصد داری با این تنها زندگیِ وحشی و گران‌بهایت چه کنی؟