دکتر استیون آر. کاوی (Dr. Stephen R. Covey)

فصل ۲: عادت اول؛ عامل بودن (اصول نگرش و مسئولیت‌پذیری فردی)

فراتر از آینه اجتماعی و شکستن زنجیرهای جبرگرایی

انسان تنها موجودی است که از موهبت خودآگاهی (Self-Awareness) برخوردار است؛ یعنی توانایی خارج شدن از خود و نظاره کردن فرآیند تفکر، عادات و رفتارهای خویش. اگر تصویر ما از خودمان صرفاً بازتابی از آینه اجتماعی (Social Mirror) یعنی نظرات، قضاوت‌ها و پارادایم‌های اطرافیان باشد، تصویری کج‌ومعوج و تحریف‌شده خواهیم داشت، درست مانند تصویر آینه‌های مقعر و محدب در شهربازی‌ها.

در روانشناسی و علوم اجتماعی معاصر، سه نقشه ذهنی مبتنی بر جبرگرایی (Determinism) به طور گسترده پذیرفته شده‌اند که همگی مسئولیت را از دوش انسان برمی‌دارند: ۱) جبر ژنتیکی: «تقصیر اجداد و دی‌ان‌ای من است که تندخو هستم»؛ ۲) جبر روانی: «والدینم در کودکی با من بد رفتاری کردند و به همین دلیل احساس گناه و ترس از شکست دارم»؛ ۳) جبر محیطی: «رئیسم، همسرم یا وضعیت اقتصادی کشور باعث بدبختی و ناکامی من شده است». هر سه دیدگاه بر پایه الگوی «محرک - پاسخ» پاولوف استوارند و انسان را موجودی شرطی‌شده می‌دانند که چاره‌ای جز واکنش نشان دادن به محرک‌های بیرونی ندارد.

ویکتور فرانکل و کشف آخرین آزادی انسان در اردوگاه‌های مرگ

ویکتور فرانکل، روانپزشک یهودی که در مکتب جبرگرایانه فروید پرورش یافته بود، در دوران جنگ جهانی دوم به اردوگاه‌های کار اجباری نازی‌ها فرستاده شد. او والدین، برادر و همسر باردار خود را در کوره‌های آدم‌سوزی از دست داد و تنها خواهرش زنده ماند. فرانکل زیر شکنجه‌های وحشیانه روزانه که در آن نمی‌دانست لحظه بعد به اتاق گاز فرستاده می‌شود یا میان کسانی خواهد بود که خاکستر دیگران را جمع می‌کنند، به یک مکاشفه عمیق وجودی رسید. یک روز، در حالی که عریان در سلول انفرادی بود، متوجه شد که شکنجه‌گران بر تمام محیط و جسم او تسلط دارند، اما از یک قدرت او کاملاً بی‌بهره‌اند: «آخرین آزادی انسان»، یعنی قدرت انتخاب نگرش و واکنش در برابر هر شرایطی. او با استفاده از خودآگاهی و تخیل، خود را در سالن سخنرانی دانشگاه پس از آزادی مجسم می‌کرد که در حال تدریس درس‌های روانشناختی آموخته‌شده از شکنجه‌گاه به دانشجویانش است. او آن‌قدر این آزادی درونی را تمرین کرد که در نهایت، آزادی او از آزادی زندانبانان مسلح نازی بیشتر شد.

مدل عاملیت: فضای میان محرک و پاسخ

در میان محرک (هر آنچه برایمان رخ می‌دهد) و پاسخ (واکنش ما به آن رخداد)، فضایی ارزشمند وجود دارد و در این فضا، آزادی و قدرت انتخاب انسان نهفته است. در این فاصله، چهار موهبت منحصربه‌فرد انسانی قرار دارند که ما را از حیوانات متمایز می‌کنند: ۱) خودآگاهی (مشاهده افکار خود)؛ ۲) قوه تخیل (خلق فراتر از واقعیت موجود در ذهن)؛ ۳) وجدان (آگاهی درونی از درست و نادرست و هماهنگی با اصول)؛ و ۴) اراده مستقل (توانایی اقدام بر اساس خودآگاهی، مستقل از تمام فشارهای بیرونی).

معنای حقیقی عاملیت (Proactivity) و زبان افراد عامل

واژه عاملیت (Proactivity) صرفاً به معنای پیش‌قدم شدن یا پرجنب‌وجوش بودن نیست؛ بلکه به این معناست که ما به عنوان انسان، مسئول زندگی خودمان هستیم. کاوی واژه مسئولیت (Responsibility) را به دو بخش Response-Ability یعنی «توانایی انتخاب پاسخ» تجزیه می‌کند. افراد واکنشی (Reactive) تحت تأثیر آب‌وهوای فیزیکی و اجتماعی هستند؛ اگر هوا آفتابی باشد یا دیگران با آن‌ها خوب رفتار کنند حالشان خوب است، و اگر دیگران بی‌احترامی کنند، ویران می‌شوند زیرا کنترل احساسات خود را به ضعف‌های دیگران گره زده‌اند. در مقابل، افراد عامل (Proactive) آب‌وهوای خود را در درونشان حمل می‌کنند؛ رفتار آن‌ها محصول تصمیم آگاهانه بر مبنای ارزش‌هاست، نه محصول شرایط و احساسات لحظه‌ای.

هیچ‌کس نمی‌تواند بدون رضایت و اجازه خودتان، شما را بیازارد یا تحقیر کند.
— النور روزولت

جدول مقایسه زبان واکنشی در برابر زبان عامل

نگرش ما مستقیماً در زبان ما تجلی می‌یابد. زبان واکنشی مسئولیت را سلب می‌کند: «کاری از دستم برنمی‌آید»، «من همین‌طوری هستم»، «او کفر مرا درمی‌آورد»، «مجبرم این کار را بکنم»، «ای کاش...». در نقطه مقابل، زبان عامل قدرت انتخاب را یادآوری می‌کند: «بیایید گزینه‌های موجود را بررسی کنیم»، «می‌توانم رویکرد متفاوتی را انتخاب کنم»، «من احساسات خودم را کنترل می‌کنم»، «تصمیم می‌گیرم پاسخ مناسبی بدهم»، «من ترجیح می‌دهم / من انجامش می‌دهم».

انتخاب عشق به عنوان یک فعل؛ مشاوره ازدواج در سمینار کاوی

در پایان یکی از سمینارها، مردی نزد کاوی آمد و گفت: «استیون، حرف‌هایت عالی بود اما من و همسرم دیگر آن احساس عشق سابق را به هم نداریم؛ فکر می‌کنم دیگر دوستش ندارم، چه کنم؟» کاوی پاسخ داد: «دوستش داشته باش!» مرد با تعجب گفت: «متوجه نشدی، می‌گویم دیگر آن احساس را ندارم!» کاوی توضیح داد: «دوست داشتن در زبان افراد عامل یک فعل (Verb) است، نه یک اسم و احساس؛ احساس عشق، میوه و محصول عملِ عاشقانه است. پس به او خدمت کن، برایش فداکاری کن، به حرف‌هایش گوش بده، با او همدلی کن و قدرشناس او باش.» در ادبیات عاملیت، عمل بر احساس مقدم است.

دایره نگرانی در برابر دایره نفوذ

کاوی ابزاری بی‌نظیر برای تشخیص میزان عاملیت ارائه می‌دهد: هر انسان مجموعه وسیعی از دغدغه‌ها دارد (سلامتی، فرزندان، مشکلات کاری، بدهی، تورم، تهدید جنگ هسته‌ای) که در کنار هم دایره نگرانی (Circle of Concern) را تشکیل می‌دهند. در دل این دایره بزرگ، دایره کوچک‌تری قرار دارد که شامل مواردی است که شخص واقعاً می‌تواند کاری در مورد آن‌ها انجام دهد؛ این بخش دایره نفوذ (Circle of Influence) نام دارد.

افراد واکنشی کانون تمرکز و انرژی خود را بر «دایره نگرانی» معطوف می‌کنند؛ آن‌ها مدام بر ضعف دیگران، مشکلات محیطی و شرایطی که کنترلی بر آن ندارند تمرکز می‌کنند. این کار انرژی منفی ساطع می‌کند، باعث غفلت از حوزه‌های تحت اختیار می‌شود و در نتیجه دایره نفوذشان روزبه‌روز کوچک‌تر می‌گردد. برعکس، افراد عامل تمام انرژی خود را روی دایره نفوذ متمرکز می‌کنند؛ آن‌ها روی چیزهایی کار می‌کنند که می‌توانند تغییر دهند. ماهیت انرژی آن‌ها مثبت، خلاق و گسترش‌دهنده است و به مرور باعث بزرگ‌تر شدن دایره نفوذشان می‌شود.

تحول در سازمان تحت مدیریت یک رئیس دیکتاتور

کاوی با شرکتی همکاری می‌کرد که رئیس آن فردی بسیار خلاق و پویا، اما فوق‌العاده مستبد و کنترل‌گر بود. او با مدیران ارشدش همچون پادو رفتار می‌کرد و نظر هیچ‌کس را نمی‌پرسید. تمام مدیران در جلسات پشت سر او غر می‌زدند و در «دایره نگرانی» غوطه‌ور بودند: «با این مرد نمی‌شود کار کرد!» تنها یک مدیر تصمیم گرفت عامل باشد. او بر دایره نفوذ خود متمرکز شد: هر بار که رئیس کاری می‌خواست، او نه تنها اطلاعات خواسته شده را با دقت کامل آماده می‌کرد، بلکه نیازهای بعدی رئیس را پیش‌بینی می‌نمود و سه گزینه عملیاتی به همراه تحلیل کامل روی میز او می‌گذاشت. پس از چند ماه، اعتماد رئیس به این مدیر آن‌قدر بالا رفت که در جلسات به جای دستور دادن به او، نظرش را می‌پرسید: «به نظر تو کدام گزینه را انتخاب کنیم؟» دایره نفوذ آن مدیر آن‌قدر گسترش یافت که حتی بر دایره نگرانی (رفتار رئیس) نیز مسلط شد.

سه دسته از مسائل و روش برخورد با آن‌ها

هر مسئله‌ای که با آن روبه‌رو می‌شویم در یکی از این سه گروه جای می‌گیرد: ۱) مسائل تحت کنترل مستقیم (شامل رفتارهای خودمان): که با اصلاح عادات خود (عادت‌های ۱، ۲ و ۳) حل می‌شوند؛ ۲) مسائل تحت کنترل غیرمستقیم (شامل رفتار دیگران): که با تغییر روش‌های نفوذ، همدلی و متقاعدسازی (عادت‌های ۴، ۵ و ۶) حل می‌شوند؛ ۳) مسائل خارج از کنترل (گذشته، واقعیت‌های تغییرناپذیر): که مسئولیت ما در برابر آن‌ها، تغییر خط لبخند بر چهره و پذیرش آرام و مسالمت‌آمیز آن‌هاست تا اجازه ندهیم آرامش ما را سلب کنند.

دیگر سوی سکه و قدرت تعهدات کوچک

کاوی هشدار می‌دهد که با وجود آزادی در «انتخاب اعمال»، ما در «انتخاب پیامدهای اعمالمان» آزاد نیستیم؛ پیامدها در قلمرو قوانین طبیعی و خارج از دایره نفوذ ما قرار دارند. همان‌طور که اگر یک سر چوب را از زمین بلند کنید، سر دیگر آن را نیز با خود بلند کرده‌اید، هر انتخابی پیامد اجتناب‌ناپذیر خود را به همراه دارد. رویکرد عامل به اشتباهات، پنهان‌کاری یا توجیه نیست، بلکه اعتراف فوری به خطا، اصلاح آن و درس گرفتن از آن است تا اشتباه نتواند بر آینده ما قدرت پیدا کند.

در مرکز دایره نفوذ، توانایی ما در دادن تعهد و وفای به آن قرار دارد. کاوی پیشنهاد می‌دهد برای ۳۰ روز آینده، در یک چالش عملی، فقط در دایره نفوذ خود کار کنید، یک مشکل کاری یا خانوادگی را انتخاب کنید، از سرزنش دیگران دست بکشید، به جای جملات شرطی («اگر رئیسم تغییر می‌کرد...») از جملات وجودی («من می‌توانم صبورتر و خلاق‌تر باشم») استفاده کنید و به قول‌های کوچکی که به خود و دیگران می‌دهید پایبند بمانید.