پروفسور میهای چیکسنت‌میهایی (Mihaly Csikszentmihalyi)

فصل ۷: کار به مثابه غوطه‌وری

زمانی که کار و بازی یکی می‌شوند

در جوامع سنتی و پیشاصنعتی، مرز قاطعی میان «کار» و «اوقات فراغت» وجود نداشت؛ کشاورزی، شکار، صنایع دستی، آواز خواندن و آیین‌های جمعی در یک بافت یکپارچه تنیده شده بودند.Let's look at the studies of primitive and alpine communities: حتی در جوامع سنتی کوهستانی که کار بدنی بسیار سنگین است، افراد تفاوتی میان ساعت‌های کار و ساعت‌های زندگی قائل نیستند.

سرافینا وینون (Serafina Vinon) در دهکده پونت ترنتاز در آلپ ایتالیا

پروفسور چیکسنت‌میهایی و تیمش با «سرافینا وینون»، زنی ۷۶ ساله در دهکده‌ای کوهستانی در آلپ ایتالیا مصاحبه کردند. او هر روز ساعت ۵ صبح بیدار می‌شد، شیر گاوها را می‌دوشید، علوفه‌های سنگین را بر پشت خود در شیب‌های تند کوهستان حمل می‌کرد، نان می‌پخت و باغچه را هرس می‌کرد. وقتی از او پرسیدند: «اگر تمام دنیا و ثروت آن را به تو بدهند و بگویند دیگر نیازی نیست کار کنی، چه کار می‌کنی؟» سرافینا لبخندی زد و گفت: «دقیقاً همین کارهایی که الان می‌کنم! من وقتی روی چمنزارهای کوهستان علف می‌زنم، با درختان، ابرها و پرندگان حرف می‌زنم و احساس می‌کنم با کل طبیعت یکی هستم.» برای سرافینا و فرزندانش، کار و اوقات فراغت دو مقوله جدا نبودند؛ کل زندگی یک جریان پیوسته از غوطه‌وری بود.

چگونه کارهای کسل‌کننده به غوطه‌وری تبدیل می‌شوند؟

البته هر شغلی ذاتاً شاعرانه یا متنوع نیست. بسیاری از مشاغل صنعتی و اداری مدرن به شکلی طراحی شده‌اند که تکراری و یکنواخت هستند. اما آیا محیط کار سرنوشت روانی ما را تعیین می‌کند؟ پاسخ چیکسنت‌میهایی منفی است: نگرش خودپاداش‌دهنده (Autotelic Attitude) می‌تواند حتی یکنواخت‌ترین کار خط تولید را به صحنه شکوفایی مهارت تبدیل کند.

ریکو مدلین (Rico Medellin) در خط مونتاژ کارخانه و رکورد ۴۰۰ ثانیه‌ای

ریکو مدلین در یک کارخانه تجهیزات صوتی-تصویری کار می‌کرد و وظیفه‌اش این بود که روزانه دقیقاً یک قطعه را روی ۴۰۰ دستگاه که از مقابلش روی نوار نقاله عبور می‌کردند، مونتاژ کند. برای هر دستگاه ۴۳ ثانیه زمان استاندارد تعیین شده بود. اکثر همکاران ریکو از این کار متنفر بودند و با خستگی و عصبانیت ثانیه‌شماری می‌کردند تا شیفت تمام شود. اما ریکو با کارش همچون یک دونده المپیک برخورد کرد: او با مطالعه دقیق حرکات دست خود و چیدمان ابزارهایش (شبیه به یک جراح)، تلاش کرد هر بار کسری از ثانیه رکورد خود را بهبود دهد. او زمان مونتاژ را از ۴۳ ثانیه به ۲۸ ثانیه رساند! ریکو در مصاحبه ESM گزارش داد که در حین کار، بالاترین سطح غوطه‌وری و سرخوشی را تجربه می‌کند و پس از ۵ سال، با مطالعه دوره‌های شبانه مهندسی الکترونیک، به سطح طراحی سیستم‌های مکانیزه کارخانه ارتقا یافت.

جو کرامر (Joe Kramer)، جوشکار خودآموخته و جادوگر کارخانه واگن‌سازی

جو کرامر مردی شصت‌ودو ساله با تحصیلات چهارم ابتدایی بود که در یک کارخانه بزرگ مونتاژ واگن‌های قطار به عنوان یک جوشکار ساده استخدام شده بود. اما جو برخلاف ۲۰۰ کارگر دیگر، به کارش صرفاً به چشم جوشکاری نگاه نکرد؛ او کنجکاو بود بداند کل خط تولید چگونه کار می‌کند. هر بار که یکی از دستگاه‌های هیدرولیک، پنوماتیک یا الکتریکی کارخانه خراب می‌شد، جو در وقت استراحتش کنار تعمیرکاران می‌ایستاد، مکانیسم دستگاه را یاد می‌گرفت و قطعات را بررسی می‌کرد. پس از چند سال، مهندسان ارشد کارخانه اقرار کردند که اگر جو کرامر نباشد، کل کارخانه از کار می‌افتد؛ زیرا او تنها کسی بود که زبان و قلق تک‌تک ماشین‌آلات را می‌فهمید. در حالی که جو بارها پیشنهاد ارتقا به مدیریت پشت‌میزنشینی را رد کرده بود، زیرا لذت واقعی‌اش در لمس مستقیم ماشین‌ها و حل معماهای فنی کف کارخانه بود.

پارادوکس کار و اوقات فراغت در عصر مدرن (The Paradox of Work)

یکی از شگفت‌انگیزترین و بحث‌برانگیزترین یافته‌های علمی تاریخ روان‌شناسی که از بررسی هزاران برگه ESM به دست آمد، پدیده‌ای است که چیکسنت‌میهایی آن را پارادوکس کار (Paradox of Work) می‌نامد: مردم در محیط کار بسیار بیشتر از اوقات فراغت خود غوطه‌وری (Flow)، تمرکز، خلاقیت و رضایت درونی را تجربه می‌کنند، اما در همان لحظه‌ای که در محیط کار در اوج غوطه‌وری هستند، وقتی از آن‌ها پرسیده می‌شود «ترجیح می‌دادید الان کجا باشید؟» می‌نویسند: «در خانه و در حال استراحت!»

کالبدشکافی آماری پارادوکس کار در مطالعات ESM

• میزان تجربه غوطه‌وری (چالش بالا + مهارت بالا) در حین کار: ۵۴٪ از کل زمان‌های نمونه‌گیری‌شده. • میزان تجربه غوطه‌وری در اوقات فراغت (تماشای تلویزیون، وب‌گردی، استراحت منفعلانه): تنها ۱۸٪ از زمان‌ها! • میزان تجربه بی‌حوصلگی، رخوت و کسالت (Apathy): در محیط کار تنها ۱۶٪، اما در اوقات فراغت ۵۲٪! چرا با این حال مردم از کار فرار می‌کنند و آرزوی فراغت دارند؟ به دو دلیل: ۱. کلیشه فرهنگی کار: ما شرطی شده‌ایم که کار را «تحمیلی و رنج‌آور» بدانیم و به محض فکر کردن به اینکه «مجبور به کار هستیم»، آن را منفی ارزیابی می‌کنیم. ۲. ترس از سرمایه‌گذاری انرژی اولیه (Activation Energy): شروع یک فعالیت غوطه‌ورکننده در اوقات فراغت نیازمند صرف انرژی روانی اولیه است؛ خستگی پایان روز باعث می‌شود افراد به جای تفریحات فعال (ورزش، هنر، مطالعه، ساختن)، به سرگرمی‌های منفعل (تلویزیون و صفحه‌نمایش) پناه ببرند که انرژی اولیه‌ای نمی‌خواهد اما هیچ غوطه‌وری و شادمانی عمیقی نیز تولید نمی‌کند.

آینده بشریت بیش از آنکه به میزان اوقات فراغتی که فناوری برای ما فراهم می‌کند وابسته باشد، به این بستگی دارد که آیا یاد می‌گیریم از اوقات فراغت خود به شیوه‌ای فعال، خلاقانه و چالش‌برانگیز استفاده کنیم یا در باتلاق سرگرمی‌های منفعلانه غرق می‌شویم.
— میهای چیکسنت‌میهایی