دکتر سوزان دیوید (Susan David, Ph.D.)

فصل ۶: گام سوم - گام برداشتن بر مدار چرایی؛ کشف قطب‌نمای ارزش‌های درونی

چرا با وجود موفقیت‌های بیرونی، در درون احساس پوچی می‌کنیم؟

وقتی از قلاب‌های هیجانی خود فاصله گرفتیم، به یک مرجع تصمیم‌گیری پایدار نیاز داریم تا بدانیم چه اقدامی در بلندمدت به شکوفایی ما کمک می‌کند. این مرجع، «ارزش‌های بنیادین» (Core Values) ما هستند و گام سوم چابکی هیجانی، «گام برداشتن بر مدار چرایی» (Walking Your Why) نام دارد. مشکل بزرگ انسان مدرن این است که در هیاهوی شبکه‌های اجتماعی، فشارهای خانوادگی و فرهنگ مصرف‌گرایی، ارزش‌های اصیل خود را گم می‌کند و به جای آن‌ها، اهدافِ دیگران را زندگی می‌کند.

داستان واقعی تام شادیاک: کارگردانی که به قله هالیوود رسید و هیچ نیافت

تام شادیاک، کارگردان فیلم‌های کمدی پرفروش هالیوود مانند «ایس ونتورا»، «پروفسور دیوانه» و «دروغگو دروغگو» بود. او به هر آنچه جامعه به عنوان نماد خوشبختی تعریف می‌کرد دست یافته بود: ده‌ها میلیون دلار ثروت، عمارتی ۱۷ هزار فوت مربعی در لس‌آنجلس، جت شخصی و شهرت جهانی. اما روزی پس از نقل مکان به عمارت رویایی‌اش، در وسط سالن مجلل خانه ایستاد و متوجه شد که دقیقاً به همان اندازه قبل از خرید خانه، احساس تنهایی و بی‌معنایی می‌کند. پس از یک سانحه مغزی شدید که او را تا مرز مرگ برد، شادیاک عمارتش را فروخت، ثروتش را بخشید، به یک خانه پیش‌ساخته کوچک نقل مکان کرد و به تدریس و مستندسازی روی آورد. او در مستند مشهور خود به نام «من» (I Am) نشان داد که چگونه به دنبالِ سرابِ ارزش‌های تحمیلی جامعه دویده بود، بی‌آنکه از خود بپرسد واقعاً چه چیزی به روحش غذا می‌دهد.

در روان‌شناسی اجتماعی به این پدیده «سرایت اجتماعی» (Social Contagion) و «تقلید کورکورانه» می‌گویند. ما به طور ناخودآگاه خواسته‌هایمان را از اطرافیانمان کپی می‌کنیم. همان‌طور که پژوهش‌های نیکولاس کریستاکیس نشان داده است، اگر دوست شما چاق شود، احتمال چاق شدن شما ۵۷ درصد بالا می‌رود! همین قاعده در مورد تعریف ما از موفقیت، پول، جایگاه شغلی و سبک زندگی نیز صادق است: ما از نردبان موفقیت با سرعت بالا می‌رویم، و تازه وقتی به پله آخر می‌رسیم متوجه می‌شویم که نردبان را به دیوارِ اشتباهی تکیه داده بودیم.

تمایز حیاتی میان «اهداف» (Goals) و «ارزش‌ها» (Values)

یکی از ظریف‌ترین و کاربردی‌ترین آموزش‌های این فصل، تفکیک دقیق میان «هدف» و «ارزش» است. بسیاری از مردم این دو را یکی می‌دانند و همین اشتباه، ریشه بسیاری از افسردگی‌های پس از موفقیت یا ناامیدی‌های ناشی از شکست است.

مقایسه ساختاری: ارزش‌ها (قطب‌نما) در برابر اهداف (مقصدها)

• اهداف (Goals): مقاصدی مشخص در آینده هستند که می‌توان تیکِ انجام شدنشان را زد و تمامشان کرد (مانند: گرفتن مدرک دکتری، رسیدن به وزن ۷۵ کیلوگرم، خرید خانه، ازدواج کردن یا ارتقای شغلی). اهداف گاهی خارج از کنترل کامل ما هستند. • ارزش‌ها (Values): جهت‌های حرکتی و کیفیت‌های رفتاری در لحظه حال هستند که هرگز «تمام» نمی‌شوند؛ آن‌ها مثل جهتِ «شمال» یا «شرق» روی قطب‌نما هستند. هرچقدر به سمت شرق حرکت کنید، به نقطه‌ای نمی‌رسید که بگویید «خب، شرق تمام شد!» (مانند: کنجکاوی و یادگیری مستمر، حضور مشفقانه به عنوان یک پدر/مادر، صداقت، خلاقیت، سلامت‌محوری). • نکته طلایی: شما ممکن است به دلیل شرایط اقتصادی در رسیدن به یک «هدف» شغلی شکست بخورید، اما هیچ‌چیز و هیچ‌کس نمی‌تواند مانع از زیستنِ «ارزشِ» خلاقیت و پشتکار شما در همان لحظه شود.

کسی که «چراییِ» زیستن را یافته باشد، با هر «چگونگی» خواهد ساخت.
— فریدریش نیچه

چگونه ارزش‌ها ما را در نقاط عطف (Choice Points) نجات می‌دهند؟

زندگی ما از هزاران لحظه کوچکِ انتخاب تشکیل شده است که سوزان دیوید آن‌ها را «نقاط انتخاب» (Choice Points) می‌نامد. وقتی فرزندتان اشتباهی می‌کند و شما خسته و عصبانی از سر کار برگشته‌اید، در یک نقطه انتخاب قرار دارید: اگر به قلابِ خشم و خستگی بیفتید، فریاد می‌زنید (حرکتی دورشونده از ارزش‌ها)؛ اما اگر از خشم فاصله بگیرید و ارزشِ «والدِ امن و راهنما بودن» را به یاد آورید، نفس عمیقی می‌کشید و با آرامش با او گفت‌وگو می‌کنید (حرکتی نزدیک‌شونده به ارزش‌ها).

پژوهش‌های علمی درباره «خودتأییدی بر مبنای ارزش‌ها» (Values Affirmation) نشان می‌دهد افرادی که پیش از قرار گرفتن در موقعیت‌های پراسترس (مانند مذاکرات سخت، امتحانات سرنوشت‌ساز یا رژیم‌های درمانی)، ده دقیقه درباره مهم‌ترین ارزش‌های زندگی خود می‌نویسند، سطح استرس فیزیولوژیک بسیار پایین‌تری دارند، در برابر انتقادها کمتر حالت تدافعی می‌گیرند و عملکرد بسیار بهتری از خود به نمایش می‌گذارند.

پنج پرسش کاوشگرانه برای کشف ارزش‌های اصیل شما

۱. در اعماق وجودم، واقعاً چه چیزی برایم اهمیت دارد و می‌خواهم زندگی‌ام نماینده چه ایده‌ای باشد؟ ۲. چه نوع روابطی می‌خواهم بسازم و در تعامل با عزیزان و همکارانم می‌خواهم چه جور انسانی باشم؟ ۳. در چه موقعیت‌هایی بیشترین حسِ سرزندگی، معنا و اصالت را تجربه می‌کنم؟ ۴. اگر معجزه‌ای رخ می‌داد و تمام اضطراب‌ها و ترس‌های من از قضاوت دیگران همین امشب محو می‌شد، فردا صبح وقتم را صرف چه کاری می‌کردم؟ ۵. ده سال دیگر وقتی به امروز نگاه می‌کنم، از انجام ندادنِ چه کاری بیشترین حسرت را خواهم خورد؟

نکته بسیار مهم این است که هیجانات ناخوشایند ما اغلب بهترین راهنما برای کشف ارزش‌هایمان هستند. در پشت هر خشمی، ارزشی از عدالت یا احترام نهفته است که نادیده گرفته شده؛ در پشت هر اندوهی، ارزشی از عشق و پیوند انسانی خوابیده است؛ و در پشت هر حسِ گناه کاری، ارزشی از مسئولیت‌پذیری یا خانواده وجود دارد. وقتی ارزش‌های خود را بشناسید، حتی دردهایتان نیز معنادار می‌شوند.