دکتر سوزان دیوید (Susan David, Ph.D.)

فصل ۳: تقلای بی‌ثمر برای رهایی؛ تله سرکوب‌گری، نشخوار فکری و استبداد مثبت‌اندیشی

دو واکنش رایج اما شکست‌خورده در برابر هیجانات دشوار

وقتی انسان‌ها با قلاب‌های دردناک ذهنی و هیجانات ناخوشایند روبه‌رو می‌شوند، معمولاً برای رهایی از رنج به یکی از دو استراتژی افراطی پناه می‌برند: «سرکوب‌گری یا درون‌ریزی» (Bottling) و «نشخوار فکری یا غوطه‌وری» (Brooding). این دو الگو معمولاً در دوران کودکی و از نحوه برخورد والدین با احساسات ما شکل می‌گیرند، اما در بزرگسالی هر دو به یک اندازه چابکی هیجانی ما را فلج می‌کنند.

استراتژی اول: سرکوب‌گران (Bottlers) - انکار و دفن کردن هیجانات

سرکوب‌گران افرادی هستند که سعی می‌کنند افکار و احساسات ناخوشایند را به پسِ ذهن برانند، دندان روی جگر بگذارند و با شعار «فقط مثبت باش و ادامه بده» بر مشکل سرپوش بگذارند. آن‌ها ممکن است در ظاهر بسیار آرام، منطقی و کارآمد به نظر برسند، اما برای خفه کردن صدای درون خود اغلب به کار زیاد، الکل، پرخوری، خرید اجباری یا اعتیاد به صفحه‌نمایش‌ها پناه می‌برند. سرکوب هیجان نیاز به صرف انرژی شناختی عظیمی دارد که در نهایت منجر به فرسودگی جسمی، بیماری‌های روان‌تنی و انفجارهای ناگهانی خشم می‌شود.

آزمایش خرس قطبی سفید: چرا جنگیدن با افکار، آن‌ها را قوی‌تر می‌کند؟

چرا سرکوب کردن افکار و احساسات کارساز نیست؟ دانیل وگنر، روان‌شناس برجسته دانشگاه هاروارد، در آزمایشی کلاسیک و مشهور، پدیده‌ای را کشف کرد که آن را «فرآیندهای طنزآمیز ذهن» (Ironic Processes of Mental Control) نامید. او از شرکت‌کنندگان خواست که به مدت پنج دقیقه هر فکری که در سر دارند را به زبان بیاورند، با یک شرط ساده: «به هیچ وجه به یک خرس قطبی سفید فکر نکنید!»

نتیجه شگفت‌انگیز بود: شرکت‌کنندگان به طور میانگین بیش از یک بار در هر دقیقه به خرس سفید فکر کردند! دلیل عصبی این اتفاق روشن است: وقتی به مغز دستور می‌دهید «به X فکر نکن»، بخشی از مغز وظیفه دارد حواس شما را پرت کند، اما بخش نظارتی دیگری از مغز باید مدام چک کند تا مطمئن شود که شما به X فکر نمی‌کنید! و برای این بررسی، مجبور است تصویر X را مدام در آگاهی شما زنده نگه دارد. هرچه بیشتر تلاش کنید غم، اضطراب، وسواس یا خاطره تلخی را سرکوب کنید، آن حس با قدرت و دفعات بیشتری به سطح آگاهی شما بازمی‌گردد. در روان‌شناسی به این اصل می‌گویند: «آنچه در برابرش مقاومت کنی، پایدار می‌ماند».

پرونده بالینی: کاترینا و هزینه‌های پنهانِ لبخند اجباری

کاترینا، مدیر اجرایی موفقی بود که پس از تشخیص بیماری ام‌اس (MS)، تصمیم گرفت به یک «جنگجوی مثبت‌اندیش» تبدیل شود. او به همه می‌گفت که این بیماری یک موهبت بوده و هرگز به خودش اجازه نمی‌داد ذره‌ای ترس یا اندوه نشان دهد. هر زمان که فکرِ ناتوانی در آینده به ذهنش خطور می‌کرد، فوراً با جملات تأکیدی مثبت آن را خفه می‌کرد. اما چند ماه بعد، کاترینا با حملات پانیک شدید و بی‌خوابی مزمن به کلینیک دکتر دیوید مراجعه کرد. همچنین رابطه او با همسرش به شدت سرد شده بود، زیرا او دیگر نمی‌توانست آسیب‌پذیری خود را با شریک زندگی‌اش در میان بگذارد. سرکوبِ ترسِ طبیعی، نه تنها بیماری‌اش را درمان نکرده بود، بلکه سیستم عصبی‌اش را به مرز فروپاشی رسانده و او را در تنهایی عاطفی فرو برده بود.

نقد علمی «استبداد مثبت‌اندیشی» (The Tyranny of Positivity)

یکی از جسورانه‌ترین بخش‌های کتاب سوزان دیوید، نقد علمی و بی‌پرده او به صنعت چندمیلیارد دلاری «مثبت‌اندیشی سمی» است. در فرهنگ معاصر، غمگین بودن، مضطرب بودن یا شک داشتن، نوعی ضعف اخلاقی یا شکست شخصی تلقی می‌شود. وقتی کسی شغلش را از دست می‌دهد یا عزیزی را به خاک می‌سپارد، اطرافیان بلافاصله با جملاتی چون «نیمه پر لیوان را ببین»، «حکمتی در کار بوده» یا «قوی باش و انرژی منفی نده» احساسات او را باطل اعلام می‌کنند.

زندگی زیبایی‌اش به شکنندگی‌اش گره خورده است. ما پیر می‌شویم، عزیزانمان را از دست می‌دهیم و قلبمان می‌شکند. زمانی که به خودمان یا دیگران می‌گوییم «فقط مثبت باش»، در واقع توانایی انسان برای مواجهه با دنیای واقعی را، آن‌گونه که هست و نه آن‌گونه که آرزو داریم باشد، انکار می‌کنیم.
— دکتر سوزان دیوید

پژوهش‌های متعدد نشان می‌دهند که تحمیل تفکر مثبت به افرادی که عزت‌نفس پایینی دارند یا در بحران واقعی به سر می‌برند، حال آن‌ها را بدتر می‌کند. چرا؟ زیرا فرد در ابتدا یک مشکل داشت (مثلاً غمگین یا مضطرب بود)، اما اکنون با فرهنگ مثبت‌اندیشی اجباری، دو مشکل دارد: اول اینکه غمگین است، و دوم اینکه به خاطر غمگین بودن و نتوانستن در مثبت بودن، احساس گناه و شرم می‌کند! این لایه دوم که روان‌شناسان آن را «هیجانِ فرا-سطحی» یا «رنجِ کثیف» می‌نامند، بسیار مخرب‌تر از خودِ هیجان اولیه است.

تفاوت بنیادین «اهداف افراد زنده» و «اهداف مردگان» (Dead People's Goals)

سوزان دیوید با وام گرفتن اصطلاحی از روان‌شناس برجسته، اوگدن لیندزلی، هدفی را که بر پایه «نداشتن احساس بد» بنا شده باشد، «هدف مردگان» می‌نامد. اگر هدف شما در زندگی این است که: «هرگز مضطرب نشوم»، «هرگز شکست نخورم»، «هرگز قلبم نشکند» یا «هرگز تعارض و استرسی تجربه نکنم»، شما هدفی را انتخاب کرده‌اید که یک جسد در قبرستان بهتر از شما می‌تواند آن را انجام دهد! انسانِ زنده اگر بخواهد عاشق شود، کسب‌وکاری بسازد یا معنای عمیقی خلق کند، لاجرم درد، ترس و آسیب‌پذیری را تجربه خواهد کرد.

بنابراین، راه برون‌رفت از قلاب‌ها نه در سرکوب کردن و تظاهر به شادی است (Bottling) و نه در غلت زدن بی‌پایان در باتلاق رنج (Brooding). راه سوم، راهِ چابکی هیجانی است که از فصل آینده با نخستین گام عملی آن یعنی «مواجهه اصیل» آغاز می‌شود.