فصل ۱: رفتار؛ نگاهی جامع به سرشت انسان

انسان تنها گونه‌ای بر روی کره زمین است که می‌تواند همزمان خیره‌کننده‌ترین شاهکارهای نوع‌دوستی و هولناک‌ترین فجایع خشونت‌بار را خلق کند. پروفسور رابرت ساپولسکی کتاب را با یک پرسش بنیادین آغاز می‌کند: چگونه ممکن است همان ارگانیسم زیستی که قادر است کلیه خود را به یک غریبه اهدا کند، در شرایطی دیگر دست به نسل‌کشی یا شکنجه همنوع خود بزند؟ پاسخ به این معما در درک این حقیقت نهفته است که زیست‌شناسی رفتار هرگز در خلاء رخ نمی‌دهد، بلکه محصول تعامل پیوسته و درهم‌تنیده مغز، هورمون‌ها، ژن‌ها، تاریخچه رشد و بوم‌شناسی فرهنگی است.

برای درک مکانیسم‌های عصبی رفتار، ابتدا باید مدل کلاسیک اما ناقص مغز سه‌گانه (Triune Brain) را که توسط پل مک‌لین در دهه ۱۹۶۰ مطرح شد، بشناسیم و محدودیت‌های آن را درک کنیم. طبق این مدل استعاری، مغز انسان از سه لایه تکاملی تشکیل شده است: لایه اول (مغز خزنده‌ای) شامل ساقه مغز و ساختارهای باستانی که وظایف خودکار و بقای پایه مانند دمای بدن، تنفس و ضربان قلب را تنظیم می‌کنند؛ لایه دوم (سیستم لیمبیک) که میراث پستانداران است و مرکز هیجانات، ترس، خشم و دلبستگی محسوب می‌شود؛ و لایه سوم (نئوکورتکس) که جدیدترین لایه تکاملی است و منطق، انتزاع، فلسفه‌بافی و مهار تکانه را بر عهده دارد.

اگرچه مدل مغز سه‌گانه به عنوان یک چارچوب آموزشی اولیه مفید است، اما از منظر علوم اعصاب مدرن دچار خطاهای جدی است. نخست آنکه این لایه‌ها به صورت جداگانه و مستقل تکامل نیافته‌اند، بلکه با ظهور هر بخش جدید، ساختارهای قدیمی‌تر نیز دستخوش بازآرایی شده‌اند. دوم و مهم‌تر از همه، دوگانه‌انگاریِ عقل و هیجان کاملاً نادرست است؛ قشر پیش‌پیشانی (نماد منطق) و سیستم لیمبیک (نماد احساس) در انزوا کار نمی‌کنند، بلکه از طریق بزرگراه‌های عصبیِ متراکم، هر ثانیه بر یکدیگر تاثیر می‌گذارند و بدون همکاری سیستم هیجانی، تصمیم‌گیری منطقی عملاً فلج می‌شود.

غیرممکن است بتوانید درک کنید چرا یک رفتار انسانی رخ داده است، اگر بخواهید آن را تنها با یک رشته علمی تبیین کنید؛ هر رفتاری همزمان محصول یک نورون، یک هورمون، یک تجربه کودکی و یک میراث تکاملی است.

وقتی می‌پرسیم «چرا این رفتار (چه یک عمل نفرت‌انگیز و چه یک فداکاری تحسین‌برانگیز) رخ داد؟»، در واقع در حال پرسیدن زنجیره‌ای از پرسش‌ها در بازه‌های زمانی مختلف هستیم. استراتژی محوری ساپولسکی برای کالبدشکافی رفتار انسان، طراحی یک ماشین زمان تحلیلی است که از لحظه وقوع عمل شروع کرده و گام‌به‌گام به گذشته برمی‌گردد تا تمامی لایه‌های علّی را آشکار سازد.

زیبایی این چارچوب زمانی در آن است که نشان می‌دهد تمام این سطوح در واقع یک پیوستار واحد هستند. زمانی که شما درباره تاثیر تکامل بر رفتار صحبت می‌کنید، به طور ضمنی در حال صحبت درباره ژن‌هایی هستید که تکامل آن‌ها را برگزیده است؛ وقتی از ژن‌ها می‌گویید، در واقع درباره پروتئین‌ها، هورمون‌ها و گیرنده‌های مغزی صحبت می‌کنید که آن ژن‌ها کدگذاری کرده‌اند؛ و وقتی از فرهنگ و تجربیات کودکی سخن می‌گویید، در حال توصیف عواملی هستید که بیان آن ژن‌ها و سیم‌کشیِ قشر پیش‌پیشانی را در یک ثانیه قبل از عمل رقم زده‌اند.

یکی از بزرگ‌ترین موانع در اصلاح رفتار بشر این واقعیت تلخ است که ما به سادگی از خشونت متنفر نیستیم، بلکه از نوعِ اشتباهِ خشونت متنفریم! زمانی که خشونت در خدمت دفاع از گروه خودی، تنبیه متجاوزان یا اجرای عدالت به کار می‌رود، انسان‌ها نه‌تنها آن را تقبیح نمی‌کنند، بلکه به آن مدال افتخار می‌دهند. در نقطه مقابل، حتی فضیلت‌هایی همچون همدلی و سخاوت نیز گاه می‌توانند در خدمت خودنمایی، کسب جایگاه اجتماعی یا طرفداری کورکورانه از قبیله خودی به کار گرفته شوند. از این رو، برای فهم انسان در بهترین و بدترین حالت، باید قضاوت‌های سطحی را کنار گذاشته و با ذره‌بین زیست‌شناسی به اعماق مغز سفر کنیم.